Zatrzymanie, choć stanowi czasowe pozbawienie wolności, nie jest karą i nie może być utożsamiane z winą osoby, wobec której je zastosowano. Trzeba jednak pamiętać, że pierwsze godziny po zatrzymaniu mogą mieć istotne znaczenie dla dalszego przebiegu sprawy – nawet jeżeli samo postępowanie zakończy się wiele miesięcy później.
Kiedy Policja może zatrzymać osobę?
Policja nie może dokonać zatrzymania w każdej sytuacji. Muszą istnieć ku temu określone ustawowo przesłanki.
Podstawą zatrzymania jest przede wszystkim uzasadnione przypuszczenie, że dana osoba popełniła przestępstwo. Dodatkowo musi zachodzić m.in. obawa jej ucieczki lub ukrycia się, zatarcia śladów przestępstwa, niemożność ustalenia jej tożsamości albo przesłanki do przeprowadzenia przeciwko niej postępowania w trybie przyspieszonym.
Przepisy przewidują również szczególne podstawy zatrzymania związane z podejrzeniem popełnienia przestępstwa z użyciem przemocy na szkodę osoby wspólnie zamieszkującej. Co istotne, w niektórych takich przypadkach Policja nie tylko może, ale ma obowiązek dokonać zatrzymania.
Zatrzymanie na polecenie prokuratora
Policja może dokonać zatrzymania również na podstawie zarządzenia prokuratora o zatrzymaniu i przymusowym doprowadzeniu.
Takie zarządzenie może dotyczyć zarówno osoby podejrzanej, której nie przedstawiono jeszcze zarzutu, jak i podejrzanego, który uzyskał już taki status procesowy. Może zostać wydane m.in. wtedy, gdy zachodzi uzasadniona obawa, że osoba ta nie stawi się na wezwanie w celu przeprowadzenia określonej czynności procesowej lub badania, będzie w inny bezprawny sposób utrudniać postępowanie albo zachodzi potrzeba niezwłocznego zastosowania środka zapobiegawczego, np. tymczasowego aresztowania.
Jakie prawa ma osoba zatrzymana?
Policja ma obowiązek natychmiast poinformować zatrzymanego o przyczynach zatrzymania oraz o przysługujących mu prawach. Do najważniejszych należą:
- prawo do skorzystania z pomocy adwokata lub radcy prawnego,
- prawo do bezpłat pomocy tłumacza, jeżeli zatrzymany nie włada w wystarczającym stopniu językiem polskim,
- prawo do złożenia oświadczenia albo odmowy jego złożenia,
- prawo do otrzymania odpisu protokołu zatrzymania,
- prawo do dostępu do pierwszej pomocy medycznej,
- prawo do zawiadomienia wskazanej osoby o zatrzymaniu,
- prawo do złożenia zażalenia na zatrzymanie.
Policja ma również obowiązek wysłuchać zatrzymanego.
Wysłuchanie zatrzymanego – czy trzeba składać oświadczenia?
Wysłuchanie zatrzymanego nie jest tym samym co formalne przesłuchanie podejrzanego po przedstawieniu zarzutów.
Zatrzymany może w jego trakcie przedstawić okoliczności przemawiające np. za jego zwolnieniem, ale ma również prawo odmówić złożenia oświadczenia. Ma to istotne znaczenie praktyczne. Wypowiedzi złożone podczas wysłuchania nie zastępują późniejszych wyjaśnień procesowych, jednak przekazane w ten sposób informacje mogą wpłynąć na dalszy kierunek postępowania i prowadzić do podjęcia kolejnych czynności dowodowych.
Z tego względu osoba zatrzymana nie powinna składać pochopnych oświadczeń wyłącznie dlatego, że znajduje się w niewątpliwie stresującej sytuacji. Przed przedstawieniem swojej wersji zdarzeń warto znać własną sytuację procesową i – jeżeli jest to możliwe – skonsultować sposób dalszego działania z adwokatem.
Kontakt zatrzymanego z adwokatem
Na żądanie zatrzymanego należy niezwłocznie umożliwić mu kontakt z adwokatem lub radcą prawnym, a także bezpośrednią z nim rozmowę.
Obecność funkcjonariusza przy takiej rozmowie jest możliwa jedynie wyjątkowo, jeżeli przemawiają za tym szczególne okoliczności.
Kontakt z adwokatem na początkowym etapie postępowania pozwala przede wszystkim ocenić sytuację procesową zatrzymanego, wyjaśnić mu przysługujące prawa oraz ustalić sposób postępowania podczas dalszych czynności.
Czy rodzina zatrzymanego może skontaktować się z adwokatem?
Zatrzymany może zażądać zawiadomienia o zatrzymaniu osoby bliskiej lub innej wskazanej osoby.
Niezależnie od tego, jeżeli rodzina lub inna osoba dowie się o zatrzymaniu, może sama skontaktować się z kancelarią i przekazać informacje potrzebne do podjęcia dalszych działań.
Jeżeli osoba zatrzymana uzyskała już status podejrzanego i pozostaje pozbawiona wolności, do czasu ustanowienia przez nią obrońcy może go ustanowić inna osoba – niekoniecznie należąca do rodziny. Takie ustanowienie obrońcy jest skuteczne procesowo i pozwala na niezwłoczne podjęcie czynności w interesie osoby pozbawionej wolności. Ma ono charakter tymczasowy w tym znaczeniu, że podejrzany zachowuje prawo do samodzielnego ustanowienia obrońcy.
Jak długo może trwać zatrzymanie?
Zatrzymanie powinno trwać wyłącznie tak długo, jak jest to konieczne. Jeżeli przyczyna zatrzymania ustanie, zatrzymany powinien zostać niezwłocznie zwolniony.
Jeżeli prokurator zamierza wystąpić do sądu z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania, zatrzymany musi zostać przekazany do dyspozycji sądu wraz z takim wnioskiem w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania.
Od momentu przekazania zatrzymanego do dyspozycji sądu rozpoczyna się kolejny termin – sąd ma maksymalnie 24 godziny na doręczenie albo ogłoszenie postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania. W przeciwnym razie zatrzymany podlega zwolnieniu.
Dlatego spotykane potocznie stwierdzenie, że „Policja może zatrzymać człowieka na 72 godziny”, jest uproszczeniem. Pierwsze 48 godzin dotyczy czasu do przekazania zatrzymanego sądowi, natomiast kolejne 24 godziny – czasu pozostającego sądowi na podjęcie decyzji w przedmiocie tymczasowego aresztowania.
Co dzieje się po zatrzymaniu?
Nierzadko dalszym etapem postępowania jest przedstawienie zatrzymanemu zarzutów, a następnie przesłuchanie go w charakterze podejrzanego.
Podejrzany ma prawo składać wyjaśnienia, ale może również – bez podania przyczyny – odmówić składania wyjaśnień lub odpowiedzi na poszczególne pytania.
Decyzja o tym, czy składać wyjaśnienia już podczas pierwszego przesłuchania, powinna uwzględniać okoliczności konkretnej sprawy. Pierwsze wyjaśnienia mogą mieć istotne znaczenie dla dalszego przebiegu postępowania, dlatego nie należy podejmować tej decyzji automatycznie ani wyłącznie pod wpływem stresu.
Po przedstawieniu zarzutów zatrzymany uzyskuje status podejrzanego, a tym samym staje się stroną postępowania przygotowawczego. Nie oznacza to jednak automatycznego i nieograniczonego dostępu do całych akt sprawy – na tym etapie dostęp do akt może podlegać ograniczeniom związanym z zabezpieczeniem prawidłowego toku postępowania lub ochroną ważnego interesu państwa.
Szczególna gwarancja przysługuje natomiast wtedy, gdy prokurator skieruje wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowania. W takim przypadku podejrzanemu i jego obrońcy należy niezwłocznie udostępnić część akt zawierającą treść dowodów dołączonych do tego wniosku, z wyjątkiem określonych ustawowo zeznań świadków. Pozwala to obronie zapoznać się z materiałem, na którym ma opierać się wniosek o zastosowanie najsurowszego środka zapobiegawczego.
Zażalenie na zatrzymanie
Zatrzymany może zakwestionować zatrzymanie poprzez złożenie zażalenia do sądu. W ramach jego rozpoznania sąd bada zasadność, legalność i prawidłowość zatrzymania, a więc w szczególności:
- czy rzeczywiście istniały podstawy do zatrzymania,
- czy zatrzymania dokonano zgodnie z obowiązującymi przepisami,
- czy sposób jego przeprowadzenia był prawidłowy.
Zażalenie przekazuje się do sądu rejonowego miejsca zatrzymania lub prowadzenia postępowania, który powinien rozpoznać je niezwłocznie. Jeżeli zatrzymanie nastąpiło w Gorzowie Wielkopolskim i zażalenie kierowane jest według miejsca zatrzymania, właściwy będzie Sąd Rejonowy w Gorzowie Wielkopolskim.
Jeżeli sąd stwierdzi bezzasadność lub nielegalność nadal trwającego zatrzymania, zarządza natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego. W przypadku stwierdzenia bezzasadności, nielegalności lub nieprawidłowości zatrzymania zawiadamia również prokuratora i organ przełożony nad organem, który dokonał zatrzymania.
Protokół zatrzymania – na co zwrócić uwagę?
Z zatrzymania sporządza się protokół, a zatrzymany ma prawo otrzymać jego odpis.
Warto zwrócić uwagę przede wszystkim na wskazaną w nim dokładną godzinę i miejsce zatrzymania, przyczynę zatrzymania oraz treść wpisanych oświadczeń zatrzymanego. Informacje te mogą mieć znaczenie m.in. przy późniejszej ocenie prawidłowości zatrzymania.
Zatrzymany nie powinien podpisywać protokołu bez uprzedniego zapoznania się z jego treścią. Jeżeli nie zgadza się ze sposobem opisania przebiegu czynności, może przy podpisywaniu protokołu zgłosić konkretne zarzuty co do jego treści – powinny one zostać wciągnięte do protokołu wraz ze stanowiskiem osoby dokonującej czynności.
Sama odmowa podpisania protokołu nie powoduje jego nieważności. Jeżeli uczestnik czynności odmawia podpisu, organ powinien zaznaczyć przyczynę braku podpisu. Dlatego w razie zastrzeżeń bardziej użyteczne niż sama odmowa podpisu może być precyzyjne wskazanie, z czym zatrzymany się nie zgadza, i zażądanie odnotowania tych uwag w protokole.
Jeżeli podczas zatrzymania doszło do obrażeń albo zatrzymany wymaga pomocy medycznej, powinien zgłosić potrzebę jej udzielenia.
Jak może pomóc adwokat osobie zatrzymanej?
Pomoc adwokata może obejmować bezpośrednią konsultację z osobą zatrzymaną, ocenę jej aktualnej sytuacji procesowej oraz możliwego dalszego przebiegu postępowania, a także udział w przesłuchaniu i innych czynnościach procesowych.
Adwokat może również przygotować zażalenie na zatrzymanie, a jeżeli prokurator skieruje do sądu wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowania – reprezentować podejrzanego podczas posiedzenia w przedmiocie zastosowania tego środka.
W przypadku zatrzymania w Gorzowie Wielkopolskim lub na terenie okręgu gorzowskiego o pomoc adwokata może zwrócić się zarówno sam zatrzymany, jak i członek jego rodziny lub inna osoba. Pozwala to na podjęcie działań również wtedy, gdy osoba zatrzymana ma ograniczoną możliwość samodzielnego zorganizowania pomocy prawnej.