Tymczasowe aresztowanie, chociaż w istocie polega na pozbawieniu człowieka wolności, nie jest karą ani nie oznacza stwierdzenia winy osoby, wobec której zostało zastosowane. Jest jednym ze środków zapobiegawczych, do których należą również m.in. dozór Policji, poręczenie majątkowe, powszechnie nazywane kaucją, czy zakaz opuszczania kraju.
Spośród wszystkich środków zapobiegawczych tymczasowe aresztowanie jest jednak środkiem najsurowszym, ponieważ jako jedyne ma charakter izolacyjny.
Jego podstawowym celem jest zabezpieczenie prawidłowego toku postępowania karnego, a wyjątkowo także zapobieżenie popełnieniu przez oskarżonego nowego, ciężkiego przestępstwa. Może być stosowane także na dalszych etapach postępowania, w tym po wydaniu nieprawomocnego wyroku skazującego.
Kto decyduje o tymczasowym aresztowaniu?
Tymczasowe aresztowanie może zastosować wyłącznie sąd.
W postępowaniu przygotowawczym prokurator może wystąpić z wnioskiem o zastosowanie tego środka, ale sam nie posiada kompetencji do tymczasowego aresztowania podejrzanego. Inaczej jest w przypadku pozostałych środków zapobiegawczych, które na tym etapie może stosować również prokurator.
W postępowaniu przygotowawczym o zastosowaniu tymczasowego aresztowania rozstrzyga sąd rejonowy, w którego okręgu prowadzone jest postępowanie, a w przypadkach niecierpiących zwłoki również inny sąd rejonowy. Nie ma przy tym znaczenia, że sama sprawa – ze względu np. na rodzaj zarzucanego przestępstwa – będzie później należała do właściwości sądu okręgowego.
Po wniesieniu aktu oskarżenia o tymczasowym aresztowaniu orzeka natomiast sąd, przed którym sprawa się toczy.
Jakie warunki muszą być spełnione?
Samo przedstawienie zarzutów nie wystarcza do zastosowania tymczasowego aresztowania. Przede wszystkim musi zostać spełniona tzw. przesłanka ogólna stosowania środków zapobiegawczych. Zebrane w sprawie dowody muszą wskazywać na duże prawdopodobieństwo, że podejrzany popełnił zarzucane mu przestępstwo.
Dopiero po stwierdzeniu tej okoliczności sąd może badać, czy zachodzi jedna z przesłanek szczególnych uzasadniających stosowanie środka zapobiegawczego. Należą do nich przede wszystkim uzasadniona obawa ucieczki lub ukrywania się, obawa matactwa albo innego bezprawnego utrudniania postępowania, grożąca surowa kara oraz – wyjątkowo – obawa popełnienia nowego ciężkiego przestępstwa.
Sąd nie rozstrzyga na tym etapie o winie podejrzanego. Bada jedynie, czy zgromadzony na danym etapie materiał dowodowy osiągnął poziom dużego prawdopodobieństwa popełnienia zarzucanego czynu. Ocena ta nie może więc przybierać postaci ostatecznego przesądzenia odpowiedzialności karnej.
W praktyce czasu pomiędzy przedstawieniem zarzutów, skierowaniem wniosku o tymczasowe aresztowanie a posiedzeniem sądu jest niewiele. Z tego względu istotne znaczenie ma szybkie zapoznanie się przez obrońcę z materiałem przedstawionym przez prokuratora i zidentyfikowanie zarówno argumentów dotyczących samego prawdopodobieństwa popełnienia czynu, jak i przesłanek mających uzasadniać izolację.
Obawa ucieczki lub ukrywania się
Jedną z podstaw stosowania środków zapobiegawczych jest uzasadniona obawa, że podejrzany będzie próbował uciec lub ukryć się przed organami prowadzącymi postępowanie.
Obawa ta powinna wynikać z okoliczności konkretnej sprawy. Ustawa wskazuje przykładowo niemożność ustalenia tożsamości podejrzanego albo brak stałego miejsca pobytu w kraju. Znaczenie mogą mieć również jego rzeczywiste zachowania, np. wcześniejsza próba ucieczki czy działania wskazujące na zamiar ukrywania się.
Z drugiej strony za brakiem takiej obawy mogą przemawiać okoliczności świadczące o ustabilizowanej sytuacji życiowej: stałe miejsce zamieszkania, zatrudnienie, rodzina czy trwałe związki z miejscem pobytu.
Nie oznacza to automatycznie, że osoba mająca rodzinę i pracę nie może zostać tymczasowo aresztowana. Są to jednak okoliczności, które powinny zostać przedstawione sądowi, ponieważ na bardzo wczesnym etapie sprawy organy ścigania mogą nie dysponować pełną wiedzą o sytuacji podejrzanego.
Obawa matactwa – kiedy można uznać, że podejrzany będzie utrudniał postępowanie?
Tymczasowe aresztowanie może służyć również zapobieżeniu nakłanianiu innych osób do składania fałszywych zeznań lub wyjaśnień albo innemu bezprawnemu utrudnianiu postępowania.
Problem ten pojawia się szczególnie często w sprawach, w których istotnymi świadkami są osoby z najbliższego otoczenia podejrzanego – członkowie rodziny, współpracownicy czy znajomi. Sam fakt znajomości ze świadkiem nie powinien jednak automatycznie prowadzić do wniosku, że podejrzany będzie na niego bezprawnie wpływał.
Znaczenie ma m.in. dotychczasowe zachowanie podejrzanego, charakter relacji ze świadkami, zakres dowodów pozostających jeszcze do przeprowadzenia oraz etap postępowania.
Obawa matactwa może również zmieniać swoje nasilenie wraz z biegiem sprawy. Jeżeli kluczowi świadkowie zostały już przesłuchani, zabezpieczono dokumenty, telefony lub inne dowody, a zasadnicza część materiału została zgromadzona, możliwości wpływania przez podejrzanego na jego kształt mogą być mniejsze niż bezpośrednio po wszczęciu postępowania.
Nie oznacza to, że po przesłuchaniu świadków obawa matactwa zawsze automatycznie ustaje. Sąd powinien jednak każdorazowo badać jej aktualność i rzeczywiste nasilenie.
Istotne jest również rozważenie, czy takiemu ryzyku nie można zapobiec w sposób mniej dolegliwy – np. poprzez dozór Policji połączony z zakazem kontaktowania się z określonymi osobami.
Grożąca surowa kara a tymczasowe aresztowanie
Jedną z najczęściej występujących w praktyce przesłanek jest tzw. grożąca surowa kara.
Jeżeli podejrzanemu zarzucono zbrodnię albo występek zagrożony karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 8 lat, potrzeba zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania może być uzasadniona grożącą mu surową karą. Analogiczna podstawa pojawia się po wydaniu wyroku sądu pierwszej instancji, jeżeli oskarżony został skazany na karę co najmniej 3 lat pozbawienia wolności.
Założenie tej regulacji polega na tym, że realna perspektywa długoletniej izolacji może zwiększać motywację oskarżonego do zachowań utrudniających postępowanie.
W aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że przesłanka ta może stanowić samodzielną szczególną podstawę stosowania tymczasowego aresztowania. Nie trzeba więc w każdym przypadku dodatkowo wykazywać konkretnej próby ucieczki czy matactwa.
Nie oznacza to jednak, że zarzut dotyczący przestępstwa zagrożonego odpowiednio wysoką karą powinien automatycznie prowadzić do tymczasowego aresztowania.
Sąd nadal musi ocenić duże prawdopodobieństwo popełnienia czynu, rzeczywiście grożący w konkretnej sprawie wymiar kary, proporcjonalność środka oraz to, czy prawidłowego toku postępowania nie można zabezpieczyć w inny sposób. Ocena nie powinna abstrahować od realnej, a nie jedynie ustawowej perspektywy wymierzenia surowej kary.
Znaczenie tej przesłanki może również zmieniać się wraz z upływem czasu i postępem sprawy. Długotrwałe utrzymywanie izolacji wyłącznie w oparciu o surowość grożącej kary wymaga szczególnie uważnej oceny aktualnej potrzeby dalszego stosowania aresztu.
Obawa popełnienia nowego ciężkiego przestępstwa
Wyjątkowo środek zapobiegawczy może służyć nie zabezpieczeniu samego postępowania, lecz ochronie przed popełnieniem przez oskarżonego kolejnego ciężkiego przestępstwa.
Chodzi o sytuację, w której istnieje uzasadniona obawa, że osoba, której zarzucono zbrodnię albo umyślny występek, popełni przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu powszechnemu – zwłaszcza gdy wcześniej groziła jego popełnieniem.
Ze względu na wyjątkowy charakter tej podstawy obawa nie powinna mieć charakteru czysto hipotetycznego, lecz wynikać z konkretnych okoliczności sprawy.
Tymczasowe aresztowanie jako środek ostateczny
Nawet stwierdzenie jednej z przesłanek szczególnych nie oznacza jeszcze, że sąd musi zastosować tymczasowe aresztowanie.
Kodeks postępowania karnego stanowi, że tymczasowego aresztowania nie stosuje się, jeżeli wystarczający jest inny środek zapobiegawczy. Sąd, stosując areszt, powinien dodatkowo wyjaśnić w uzasadnieniu, dlaczego nie uznał środków wolnościowych za wystarczające.
W zależności od charakteru zagrożenia alternatywą może być m.in. dozór Policji, zakaz kontaktowania się z określonymi osobami, poręczenie majątkowe albo zakaz opuszczania kraju.
Jeżeli problemem jest przede wszystkim obawa wyjazdu za granicę, znaczenie może mieć zakaz opuszczania kraju. Jeżeli natomiast potencjalne zagrożenie wiąże się z kontaktem z określonymi świadkami, można rozważać dozór połączony z odpowiednimi zakazami.
Zadaniem obrony nie zawsze musi więc być wykazanie, że żaden środek zapobiegawczy nie jest potrzebny. W konkretnej sprawie istotą argumentacji może być wykazanie, że istniejące ryzyko można skutecznie ograniczyć bez izolowania podejrzanego.
Kiedy należy odstąpić od tymczasowego aresztowania?
Przepisy przewidują również przesłanki przemawiające przeciwko zastosowaniu aresztu.
Jeżeli szczególne względy nie stoją temu na przeszkodzie, należy odstąpić od tymczasowego aresztowania zwłaszcza wtedy, gdy pozbawienie wolności spowodowałoby poważne niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia oskarżonego albo pociągnęłoby wyjątkowo ciężkie skutki dla niego lub jego najbliższej rodziny.
Nie każde utrudnienie wynikające z izolacji osiąga jednak wymagany ustawą poziom. Tymczasowe aresztowanie z natury rzeczy wywołuje poważne konsekwencje zawodowe, rodzinne i osobiste. Aby mogły stanowić argument przeciwko zastosowaniu tego środka, powinny mieć charakter szczególny.
Dlatego informacje o stanie zdrowia, obowiązkach opiekuńczych czy wyjątkowej sytuacji rodzinnej powinny zostać odpowiednio udokumentowane. Na wczesnym etapie postępowania prokurator i sąd nie muszą bowiem posiadać pełnej wiedzy w tym zakresie.
Aresztu co do zasady nie stosuje się również wtedy, gdy można przewidywać wymierzenie kary z warunkowym zawieszeniem jej wykonania albo kary łagodniejszej, bądź gdy okres izolacji miałby przekroczyć przewidywany wymiar bezwzględnej kary pozbawienia wolności. Ustawa wprowadza też ograniczenie dotyczące przestępstw zagrożonych karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą roku, choć od tych reguł istnieją ustawowe wyjątki.
Jak wygląda posiedzenie w sprawie tymczasowego aresztowania?
W postępowaniu przygotowawczym prokurator kieruje do sądu wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowania wraz z aktami sprawy i zarządza doprowadzenie podejrzanego do sądu.
Przed zastosowaniem środka zapobiegawczego podejrzany powinien zostać przesłuchany przez sąd. Ustanowiony obrońca może wziąć udział w posiedzeniu, zadawać podejrzanemu pytania oraz składać wnioski dowodowe. W praktyce często chodzi o dokumenty pozwalające sądowi lepiej ocenić sytuację osobistą podejrzanego, np. umowę o pracę, dokumentację medyczną lub inne zaświadczenia potwierdzające okoliczności istotne z punktu widzenia decyzji o zastosowaniu środka zapobiegawczego.
Prokurator przedstawia argumenty mające uzasadniać zastosowanie izolacji. Podejrzany oraz jego obrońca mogą natomiast kwestionować zarówno ocenę materiału dowodowego, jak i istnienie poszczególnych przesłanek aresztowych oraz konieczność stosowania właśnie tymczasowego aresztowania.
W razie uwzględnienia wniosku sąd określa czas trwania tymczasowego aresztowania. Postanowienie jest natychmiast wykonalne, co oznacza, że podejrzany zostaje osadzony w areszcie śledczym mimo nieprawomocności rozstrzygnięcia i niezależnie od zamiaru wniesienia zażalenia.
Do jakich dowodów ma dostęp podejrzany i jego obrońca?
Możliwość rzeczywistego odniesienia się do wniosku prokuratora wymaga znajomości materiału, na którym ma zostać oparta decyzja o pozbawieniu wolności.
W razie złożenia w postępowaniu przygotowawczym wniosku o zastosowanie albo przedłużenie tymczasowego aresztowania podejrzanemu i jego obrońcy niezwłocznie udostępnia się tę część akt, która zawiera dowody dołączone do wniosku.
Co do zasady podstawę orzeczenia o tymczasowym aresztowaniu mogą stanowić dowody jawne dla oskarżonego i obrońcy. Ustawa przewiduje wyjątek dotyczący niektórych zeznań świadków, jeżeli ich ujawnienie mogłoby stworzyć niebezpieczeństwo dla życia, zdrowia lub wolności świadka albo osoby mu najbliższej.
Jest to jeden z najważniejszych elementów posiedzenia aresztowego. Pozwala obrońcy nie tylko odnosić się abstrakcyjnie do zarzutów, ale analizować konkretne dowody, na podstawie których prokurator twierdzi, że podejrzany prawdopodobnie popełnił przestępstwo i powinien zostać odizolowany.
Areszt warunkowy – poręczenie majątkowe zamiast izolacji
Sąd może zastosować tymczasowe aresztowanie z jednoczesnym zastrzeżeniem, że zostanie ono zmienione na poręczenie majątkowe, jeżeli w wyznaczonym terminie zostanie złożona określona kwota lub inny przedmiot poręczenia.
W takiej sytuacji sąd uznaje, że istnieją podstawy do zastosowania tymczasowego aresztowania, ale jednocześnie ocenia, że po skutecznym złożeniu poręczenia dalsza izolacja nie będzie konieczna.
Poręczenie może zostać złożone nie tylko przez samego podejrzanego, ale także przez inną osobę. Nie musi być nią członek jego rodziny.
Należy jednocześnie pamiętać, że poręczenie ma realnie zabezpieczać prawidłowy tok postępowania. Naruszanie obowiązków procesowych może prowadzić do przepadku poręczenia w całości albo w części. Jeżeli zaś zastosowane środki wolnościowe okażą się nieskuteczne, może to przemawiać za ponownym zastosowaniem tymczasowego aresztowania.
Jak długo może trwać tymczasowe aresztowanie?
Przy pierwszym zastosowaniu tymczasowego aresztowania w postępowaniu przygotowawczym sąd oznacza jego termin na okres nie dłuższy niż 3 miesiące.
Nie oznacza to, że pierwsze postanowienie zawsze musi obejmować pełne trzy miesiące. Sąd może zastosować areszt na okres krótszy.
Jeżeli ze względu na szczególne okoliczności sprawy postępowania przygotowawczego nie można zakończyć w tym czasie, sąd pierwszej instancji właściwy do rozpoznania sprawy może – na wniosek prokuratora – przedłużać tymczasowe aresztowanie, przy czym jego łączny okres na tym etapie co do zasady nie może przekroczyć 12 miesięcy.
Łączny czas stosowania tymczasowego aresztowania do chwili wydania pierwszego wyroku przez sąd pierwszej instancji zasadniczo nie może przekroczyć 2 lat. Przepisy przewidują jednak możliwość dalszego przedłużania tego okresu przez sąd apelacyjny w określonych ustawowo, szczególnych sytuacjach. Po wydaniu pierwszego wyroku każdorazowe dalsze przedłużenie może następować na okres nie dłuższy niż 6 miesięcy.
Samo upływanie kolejnych terminów nie oznacza więc automatycznego zwolnienia osoby aresztowanej, jeżeli przed ich końcem zostanie wydane kolejne postanowienie o przedłużeniu.
Jednocześnie im dłużej trwa postępowanie, tym większego znaczenia nabiera pytanie, czy przesłanki, które uzasadniały izolację na początku sprawy, nadal pozostają aktualne z takim samym nasileneniem.
Czy tymczasowe aresztowanie można uchylić wcześniej?
Tak. Termin wskazany w postanowieniu określa maksymalny czas obowiązywania konkretnej decyzji sądu, ale nie oznacza, że areszt musi trwać do ostatniego dnia tego okresu.
Środek zapobiegawczy należy uchylić albo zmienić, jeżeli ustaną przyczyny jego stosowania albo pojawią się nowe okoliczności uzasadniające takie rozstrzygnięcie.
Podejrzany lub jego obrońca może w każdym czasie złożyć wniosek o uchylenie tymczasowego aresztowania albo zmianę go na łagodniejszy środek. W postępowaniu przygotowawczym rozstrzyga o nim prokurator, a po wniesieniu aktu oskarżenia – sąd, przed którym toczy się sprawa. Wniosek powinien zostać rozpoznany najpóźniej w ciągu 3 dni.
Podstawą takiego wniosku mogą być np. nowe dowody, zmiana treści zarzutów, złożenie wyjaśnień, przeprowadzenie istotnych czynności dowodowych czy osłabienie obawy matactwa. W sprawach dotyczących kilku podejrzanych znaczenie może mieć również zmiana środka wobec innej osoby znajdującej się w porównywalnej sytuacji procesowej, choć każdorazowo decyzja powinna uwzględniać indywidualne okoliczności.
Zażalenie na tymczasowe aresztowanie
Postanowienie o zastosowaniu lub przedłużeniu tymczasowego aresztowania może zostać zaskarżone zażaleniem.
Termin na jego wniesienie wynosi 7 dni od doręczenia postanowienia. Zażalenie składa się za pośrednictwem sądu, który wydał zaskarżone orzeczenie – to ten sąd przekazuje je następnie właściwemu sądowi odwoławczemu.
W zażaleniu można kwestionować m.in. ocenę dużego prawdopodobieństwa popełnienia zarzucanego czynu, istnienie przesłanek szczególnych, potrzebę dalszej izolacji, nieuwzględnienie środków wolnościowych czy występowanie okoliczności przemawiających przeciwko tymczasowemu aresztowaniu.
Zażalenie w sprawie tymczasowego aresztowania powinno być rozpoznane niezwłocznie, nie później niż w terminie 7 dni od przekazania sądowi zażalenia wraz z niezbędnymi aktami.
W okręgu gorzowskim sądem odwoławczym od postanowień wydawanych przez sądy rejonowe w Gorzowie Wielkopolskim, Międzyrzeczu, Słubicach, Strzelcach Krajeńskich i Sulęcinie jest Sąd Okręgowy w Gorzowie Wielkopolskim. Jeżeli natomiast postanowienie podlegające kontroli wydał w pierwszej instancji Sąd Okręgowy w Gorzowie Wielkopolskim, sądem odwoławczym będzie Sąd Apelacyjny w Szczecinie.
Przedłużenie tymczasowego aresztowania – czy sąd ponownie bada przesłanki?
Przedłużenie tymczasowego aresztowania nie powinno polegać na automatycznym powtórzeniu argumentów zawartych w poprzednim postanowieniu.
Sąd każdorazowo powinien ocenić, czy nadal występuje duże prawdopodobieństwo popełnienia zarzucanego czynu, czy przesłanki szczególne pozostają aktualne oraz czy dalsza izolacja nadal jest konieczna.
Ma to szczególne znaczenie w przypadku przesłanek, których intensywność może zmieniać się wraz z rozwojem postępowania. Obawa matactwa, która mogła być istotna bezpośrednio po zatrzymaniu, może wyglądać zupełnie inaczej po przesłuchaniu najważniejszych świadków i zabezpieczeniu zasadniczych dowodów.
Na posiedzeniu dotyczącym przedłużenia prokurator i obrońca mają prawo wziąć udział. Osobisty udział tymczasowo aresztowanego nie ma natomiast takiego samego obligatoryjnego charakteru jak przy pierwszym stosowaniu środka.
Rozstrzygnięcie o przedłużeniu musi zapaść przed upływem dotychczasowego terminu aresztowania.
Co z rodziną i sprawami osobistymi osoby tymczasowo aresztowanej?
Zastosowanie tymczasowego aresztowania może nagle pozbawić rodzinę osoby, która dotychczas sprawowała opiekę nad dzieckiem, osobą chorą lub niedołężną, a także uniemożliwić jej zabezpieczenie mieszkania czy majątku.
Kodeks przewiduje na takie sytuacje określone obowiązki sądu.
Jeżeli zachodzi potrzeba zapewnienia opieki dzieciom tymczasowo aresztowanego, sąd powinien zawiadomić sąd opiekuńczy. Jeżeli aresztowany opiekował się osobą chorą lub niedołężną, zawiadamiany jest właściwy organ pomocy społecznej. Sąd ma również obowiązek podjąć niezbędne czynności służące ochronie mieszkania i mienia aresztowanego.
Są to rozwiązania dotyczące przede wszystkim nagłych następstw izolacji i nie należy ich utożsamiać z kwestiami widzeń czy korespondencji osoby tymczasowo aresztowanej.
Jak może pomóc adwokat w sprawie dotyczącej tymczasowego aresztowania?
Pomoc obrońcy może rozpocząć się jeszcze przed posiedzeniem dotyczącym tymczasowego aresztowania i obejmować konsultację z podejrzanym, analizę wniosku prokuratora oraz materiału dowodowego, na którym ma zostać oparta decyzja sądu.
Podczas posiedzenia obrońca może kwestionować duże prawdopodobieństwo popełnienia czynu, poszczególne przesłanki aresztowe oraz konieczność stosowania środka izolacyjnego, a także przedstawić dokumenty i informacje dotyczące sytuacji osobistej podejrzanego oraz zaproponować zastosowanie środków wolnościowych.
Pomoc może następnie obejmować sporządzenie zażalenia na zastosowanie lub przedłużenie tymczasowego aresztowania, składanie wniosków o jego uchylenie albo zmianę oraz udział w kolejnych posiedzeniach dotyczących dalszego stosowania środka.
W przypadku postępowań prowadzonych w Gorzowie Wielkopolskim oraz na terenie okręgu gorzowskim pomoc może zostać podjęta również bezpośrednio po zatrzymaniu, jeszcze przed skierowaniem przez prokuratora wniosku o zastosowanie tymczasowego aresztowania.