Poniższa historia jest fikcyjna. Ma pokazać na jednym przykładzie, jak kolejne etapy postępowania karnego mogą łączyć się ze sobą – od zatrzymania, przez tymczasowe aresztowanie i wyrok, aż po ubieganie się o odbywanie kary w systemie dozoru elektronicznego. Każda sprawa może oczywiście przebiegać inaczej.
Zatrzymanie przez Policję – pierwsze godziny
Poniedziałkowy poranek. Zamiast budzika Mariusza obudziło gwałtowne pukanie do drzwi. Bez większego zastanowienia wstał z łóżka i otworzył. Przed mieszkaniem zobaczył dwóch policjantów. Zanim zdążył zapytać o powód wizyty, usłyszał, że zostaje zatrzymany w związku z podejrzeniem popełnienia przestępstwa narkotykowego. Dzień wcześniej, podczas prowadzonych czynności, Policja ujawniła znaczną ilość środków odurzających w garażu wynajmowanym przez Mariusza. Po chwili miał już założone kajdanki i jechał z funkcjonariuszami do komendy.
W samochodzie Mariusz powiedział, że chce powiadomić matkę o zatrzymaniu i skontaktować się z adwokatem. Kilka lat wcześniej przechodził rozwód i pamiętał numer prawnika, który prowadził jego sprawę. Po przyjeździe do jednostki ponowił żądanie kontaktu z nim.
Dla zatrzymanego może to być jedna z najważniejszych decyzji podejmowanych w pierwszych godzinach postępowania. Osoba zatrzymana ma prawo żądać umożliwienia kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym, a także zawiadomienia wskazanej osoby o zatrzymaniu. Samo zatrzymanie nie oznacza jednak, że sąd zastosuje później tymczasowe aresztowanie.
Mariusz został osadzony w pomieszczeniu dla osób zatrzymanych. Następnego dnia doprowadzono go do prokuratury. Na miejscu czekał już adwokat, któremu wcześniej umożliwiono krótką rozmowę z klientem.
Po przedstawieniu zarzutu Mariusz przyznał się do posiadania znacznej ilości środków odurzających. Skorzystał jednak z prawa do odmowy składania dalszych wyjaśnień. Dowiedział się też, że prokurator zamierza skierować do sądu wniosek o jego tymczasowe aresztowanie.
Prokurator chce tymczasowego aresztowania – kto podejmuje decyzję?
W środę rano Mariusz został doprowadzony do miejscowego sądu rejonowego. Na posiedzeniu obecni byli również jego obrońca i prokurator.
To ważne rozróżnienie: prokurator może wnioskować o tymczasowe aresztowanie, ale zastosować je może wyłącznie sąd. Sąd powinien ocenić przede wszystkim, czy zgromadzone dowody wskazują na duże prawdopodobieństwo popełnienia przestępstwa oraz czy występuje jedna z przesłanek uzasadniających stosowanie środka zapobiegawczego. Powinien także rozważyć, czy prawidłowego toku postępowania nie można zabezpieczyć w sposób mniej dolegliwy.
Mariusz przed sądem ponownie potwierdził, że przyznaje się do zarzucanego czynu. Nie chciał składać swobodnych wyjaśnień, zgodził się jednak odpowiadać na pytania swojego obrońcy. Adwokat pytał przede wszystkim o jego sytuację życiową. Mariusz miał stałe miejsce zamieszkania w Polsce, od kilku lat pracował u tego samego pracodawcy, a w kraju mieszkała jego najbliższa rodzina.
Po przesłuchaniu obrońca wniósł o nieuwzględnienie wniosku prokuratora. Argumentował, że dla zabezpieczenia postępowania wystarczające mogą być środki wolnościowe – przede wszystkim poręczenie majątkowe, potocznie nazywane kaucją, oraz zakaz opuszczania kraju.
Sąd nie podzielił tej argumentacji. Zastosował wobec Mariusza tymczasowe aresztowanie na trzy miesiące. Postanowienie było natychmiast wykonalne, dlatego Mariusz jeszcze tego samego dnia został przewieziony do aresztu śledczego.
Zażalenie na tymczasowe aresztowanie – czy trzy miesiące oznaczają trzy miesiące w areszcie?
Nie.
Okres wskazany w postanowieniu oznacza, jak długo środek może być wykonywany na podstawie tej decyzji, ale nie wyklucza wcześniejszego uchylenia albo zmiany tymczasowego aresztowania.
Obrońca Mariusza niezwłocznie sporządził zażalenie. Rozwinął argumenty przedstawione podczas posiedzenia i dołączył dokumenty potwierdzające sytuację zawodową klienta, w tym umowę o pracę. Zwrócił również uwagę, że prokurator powoływał się na możliwość bezprawnego wpływania na świadków, podczas gdy Mariusz nie znał osób przesłuchiwanych w sprawie i nie miał z nimi kontaktu.
Sąd okręgowy podzielił argumentację obrony i uznał, że dalsza izolacja Mariusza nie jest konieczna. Tymczasowe aresztowanie zostało uchylone, dzięki czemu Mariusz opuścił areszt przed upływem trzymiesięcznego okresu wskazanego w pierwszym postanowieniu.
Taka sytuacja pokazuje, że zastosowanie tymczasowego aresztowania przez sąd rejonowy nie przesądza, iż środek będzie stosowany przez cały wskazany okres. Postanowienie podlega kontroli sądu odwoławczego, który ponownie ocenia podstawy dalszej izolacji.
Akt oskarżenia – czy każda sprawa musi prowadzić do pełnego procesu?
Trzy miesiące później Mariusz odebrał w pracy telefon od swojego obrońcy. Prokurator zakończył postępowanie przygotowawcze i skierował do sądu akt oskarżenia. Oznaczało to rozpoczęcie sądowego etapu sprawy.
Adwokat powiedział Mariuszowi, że przy zgromadzonym materiale dowodowym warto przynajmniej rozważyć zakończenie postępowania w trybie dobrowolnego poddania się karze z art. 387 KPK. Jednym z powodów była możliwość uzgodnienia kary, która – przy spełnieniu pozostałych warunków – pozwalałaby później ubiegać się o dozór elektroniczny.
Miesiąc później Mariusz otrzymał zawiadomienie o terminie rozprawy. Jego obecność nie została uznana za obowiązkową, ale po rozmowie z obrońcą zdecydował się stawić osobiście.
Mariusz był zdenerwowany. Sprawę miał rozpoznawać sędzia, który kilka miesięcy wcześniej zdecydował o jego tymczasowym aresztowaniu. Nie obawiał się już samego ustalenia winy – do popełnienia czynu przyznał się przecież wcześniej. Zastanawiał się jednak, czy sędzia nie będzie do niego uprzedzony i czy zaakceptuje propozycję kary uzgodnioną z prokuratorem.
Wcześniejsze orzekanie przez tego samego sędziego o tymczasowym aresztowaniu nie oznacza jednak, że jest on związany swoją wcześniejszą oceną przy wymierzaniu kary. Na etapie aresztowym sąd oceniał przede wszystkim duże prawdopodobieństwo popełnienia czynu i potrzebę zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania. Na rozprawie musi natomiast ocenić, czy spełnione są warunki zakończenia sprawy w trybie art. 387 KPK i czy zaproponowana kara może zostać zaakceptowana.
Dobrowolne poddanie się karze z art. 387 KPK
Po rozpoczęciu rozprawy prokurator zwięźle przedstawił zarzut zawarty w akcie oskarżenia. Mariusz potwierdził swoje dane, a następnie przyznał się do zarzucanego czynu.
Wtedy jego obrońca poinformował sąd, że oskarżony chce złożyć wniosek o wydanie wyroku skazującego w trybie art. 387 KPK. Proponowana kara wynosiła rok i dwa miesiące pozbawienia wolności.
Prokurator nie był zaskoczony. Obrońca wcześniej rozmawiał z nim o możliwości konsensualnego zakończenia sprawy i o proponowanych warunkach. Na rozprawie prokurator wyraził zgodę na wniosek.
Sąd nie jest automatycznie związany propozycją oskarżonego i prokuratora. Może uwzględnić wniosek wtedy, gdy okoliczności popełnienia przestępstwa i wina nie budzą wątpliwości, cele postępowania mogą zostać osiągnięte bez prowadzenia całego postępowania dowodowego, a spełnione są pozostałe warunki przewidziane w art. 387 KPK.
W sprawie Mariusza sąd zaakceptował uzgodnione warunki. Po krótkiej przerwie wrócił na salę i ogłosił wyrok: rok i dwa miesiące pozbawienia wolności, zgodnie z wnioskiem oskarżonego.
Sąd wyjaśnił, dlaczego uznał zaproponowaną karę za właściwą, i przypomniał Mariuszowi o ograniczeniach dotyczących późniejszego zaskarżenia wyroku wydanego w wyniku takiego porozumienia.
Jednocześnie na poczet orzeczonej kary zaliczony został okres rzeczywistego pozbawienia wolności Mariusza w tej sprawie, obejmujący jego zatrzymanie i czas faktycznie spędzony w tymczasowym aresztowaniu. W przypadku kary pozbawienia wolności jeden dzień takiej izolacji odpowiada jednemu dniowi kary, dlatego Mariusz miał do wykonania odpowiednio krótszy okres niż pełne czternaście miesięcy wynikające z samego wymiaru orzeczonej kary.
Mariusz znał więc treść wyroku jeszcze przed jego wydaniem, a wcześniejszy pobyt w areszcie nie pozostawał bez znaczenia dla późniejszego wykonania kary. Pozostawało jednak inne pytanie: czy kara pozbawienia wolności oznaczała, że będzie musiał trafić do zakładu karnego?
Wyrok pozbawienia wolności – kiedy można ubiegać się o SDE?
Po opuszczeniu sali obrońca omówił z Mariuszem kolejny etap. Kara roku i dwóch miesięcy mieściła się w podstawowym limicie pozwalającym ubiegać się o odbywanie jej w systemie dozoru elektronicznego.
Nie oznacza to jednak, że sam wymiar kary gwarantuje SDE. Znaczenie mają także m.in. miejsce stałego pobytu, warunki techniczne, sytuacja osób wspólnie zamieszkujących oraz ocena, czy cele kary mogą zostać osiągnięte bez osadzania skazanego w zakładzie karnym.
Dodatkowo okres zatrzymania i tymczasowego aresztowania zaliczony wcześniej na poczet kary zmniejszał czas, który Mariusz miał jeszcze rzeczywiście odbyć. W razie udzielenia zezwolenia na SDE dozór obejmowałby więc pozostałą do wykonania część kary, a nie ponownie pełne czternaście miesięcy.
Po uprawomocnieniu się wyroku obrońca Mariusza złożył do właściwego sądu penitencjarnego wniosek o zezwolenie na odbywanie kary w SDE. Jednocześnie wniósł o wstrzymanie wykonania kary do czasu rozpoznania tego wniosku.
To istotne, ponieważ samo złożenie wniosku o dozór elektroniczny nie powoduje automatycznego wstrzymania wykonania prawomocnego wyroku. Sąd może jednak w szczególnie uzasadnionym przypadku zdecydować o jego wstrzymaniu.
W przypadku Mariusza sąd przychylił się do wniosku. Do czasu rozstrzygnięcia sprawy o SDE pozostawał więc legalnie na wolności.
Sprawdzenie warunków technicznych i wywiad środowiskowy
Kilka dni później w miejscu zamieszkania Mariusza sprawdzono, czy istnieją techniczne warunki umożliwiające wykonywanie dozoru elektronicznego. Przeprowadzono również wywiad środowiskowy dotyczący jego sytuacji, miejsca zamieszkania i sposobu funkcjonowania na wolności.
Dla Mariusza był to pierwszy namacalny moment pokazujący, że sąd nie bada już, czy popełnił przestępstwo. Ta kwestia została rozstrzygnięta prawomocnym wyrokiem. Teraz oceniane było przede wszystkim to, w jaki sposób kara powinna zostać wykonana.
Posiedzenie w sprawie dozoru elektronicznego
Miesiąc później Mariusz stawił się wraz z obrońcą na posiedzeniu przed sądem penitencjarnym. Obrońca zwrócił uwagę przede wszystkim na to, że Mariusz ma stałą pracę, pozytywną opinię w miejscu zamieszkania i prowadzi ustabilizowany tryb życia. Podkreślił także, że nigdy wcześniej nie odbywał kary w zakładzie karnym i w jego sytuacji osiągnięcie celów kary nie wymaga izolowania go od społeczeństwa.
Sąd uwzględnił wniosek. Mariusz mógł odbyć pozostałą część kary pozbawienia wolności poza zakładem karnym, w systemie dozoru elektronicznego. Nie oznaczało to oczywiście pełnej swobody – musiał przestrzegać ustalonego harmonogramu i obowiązków związanych z wykonywaniem kary.
Kilka miesięcy wcześniej wszystko zaczęło się od porannego pukania Policji do drzwi. Teraz Mariusz wracał z sądu do tego samego mieszkania – tym razem wiedząc, że właśnie tam będzie wykonywał pozostałą część orzeczonej wobec niego kary.