System dozoru elektronicznego (SDE), potocznie określany jako „bransoleta”, „opaska” lub „obrączka”, nie jest odrębną karą. Stanowi korzystny dla skazanego sposób wykonywania kary pozbawienia wolności poza zakładem karnym. Polega na kontroli, czy skazany – zgodnie z ustalonym harmonogramem – znajduje się w określonym miejscu w wyznaczonym czasie.
Dozór elektroniczny pozwala więc na odbywanie kary poza zakładem karnym, przy jednoczesnym zachowaniu możliwości wykonywania pracy, leczenia, nauki czy realizowania obowiązków rodzinnych.
O zezwolenie na odbywanie kary w systemie dozoru elektronicznego może ubiegać się zasadniczo osoba, wobec której orzeczono:
- karę pozbawienia wolności nieprzekraczającą 1 roku i 6 miesięcy, albo
- karę pozbawienia wolności w wymiarze niższym niż 3 lata, jeżeli do odbycia w zakładzie karnym pozostała część kary nieprzekraczająca 6 miesięcy.
Przepisy przewidują jednak określone wyjątki, dlatego sam wymiar orzeczonej kary nie zawsze przesądza o możliwości zastosowania dozoru elektronicznego.
SDE może być możliwy również w przypadku kilku kar pozbawienia wolności, które mają być wykonywane kolejno. W takiej sytuacji znaczenie ma ich łączny wymiar oraz pozostałe przesłanki ustawowe.
O dozór elektroniczny może starać się zarówno osoba, która nie rozpoczęła jeszcze odbywania kary, jak i skazany przebywający już w zakładzie karnym.
W pierwszym przypadku sąd bierze pod uwagę m.in. względy bezpieczeństwa, stopień demoralizacji oraz inne szczególne okoliczności mogące przemawiać za potrzebą osadzenia skazanego w zakładzie karnym. Jeżeli skazany rozpoczął już odbywanie kary, znaczenie mają jego dotychczasowa postawa i zachowanie podczas pobytu w zakładzie karnym.
Czy kara zastępcza lub wcześniej zawieszona może być wykonywana w SDE?
Możliwości ubiegania się o dozór elektroniczny nie wyklucza fakt, że wykonanie orzeczonej kary pozbawienia wolności było wcześniej warunkowo zawieszone, a następnie sąd zarządził jej wykonanie. Po zarządzeniu wykonania takiej kary skazany może ubiegać się o SDE, jeżeli spełnione są przesłanki wymagane do zastosowania tego sposobu wykonywania kary.
Przepisy o dozorze elektronicznym stosuje się również do zastępczej kary pozbawienia wolności orzeczonej za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, np. w związku z niewykonaną grzywną albo karą ograniczenia wolności.
W systemie dozoru elektronicznego nie może być natomiast wykonywana kara aresztu ani zastępcza kara aresztu orzeczona za wykroczenie.
Jakie warunki trzeba spełnić?
Poza odpowiednim wymiarem kary skazany musi posiadać miejsce stałego pobytu, w którym możliwe będzie wykonywanie dozoru elektronicznego. Konieczne jest również istnienie warunków technicznych pozwalających na prawidłowe wykonywanie dozoru.
Jeżeli ze skazanym zamieszkują inne osoby pełnoletnie, co do zasady należy uzyskać ich pisemną zgodę na wykonywanie dozoru w miejscu wspólnego zamieszkania. Brak takiej zgody nie w każdej sytuacji definitywnie wyklucza jednak możliwość udzielenia zezwolenia.
Spełnienie warunków formalnych nie oznacza automatycznego uzyskania zgody na SDE. Sąd ocenia, czy ten sposób wykonywania kary pozwoli na osiągnięcie jej celów. Znaczenie mogą mieć w szczególności sytuacja rodzinna i zawodowa skazanego, jego sposób życia, obowiązki opiekuńcze, zachowanie po wydaniu wyroku oraz inne okoliczności przemawiające za tym, że odbywanie kary poza zakładem karnym jest wystarczające.
Gdzie złożyć wniosek o dozór elektroniczny?
Wniosek składa się do sądu penitencjarnego właściwego dla miejsca pobytu skazanego, a nie do sądu, który wydał wyrok.
W przypadku osób przebywających na obszarze właściwości Sądu Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim sprawę rozpoznaje III Wydział Penitencjarny i Nadzoru nad Wykonywaniem Orzeczeń Karnych tego sądu.
Na obszarze okręgu gorzowskiego znajdują się Zakład Karny w Gorzowie Wielkopolskim, Areszt Śledczy w Międzyrzeczu oraz Oddział Zewnętrzny w Słońsku, podlegający Zakładowi Karnemu w Gorzowie Wielkopolskim.
W określonych przypadkach dotyczących skazanych, którzy rozpoczęli już odbywanie kary pozbawienia wolności nieprzekraczającej 4 miesięcy, decyzję w sprawie SDE podejmuje komisja penitencjarna działająca w zakładzie karnym.
Co powinien zawierać wniosek o SDE?
Wniosek o dozór elektroniczny może złożyć m.in. skazany lub jego obrońca. Powinien zostać sporządzony na
piśmie i należycie uzasadniony.
Do wniosku warto dołączyć dokumenty potwierdzające przedstawione okoliczności, w szczególności dotyczące:
- zatrudnienia i godzin pracy,
- sytuacji rodzinnej,
- obowiązków związanych z opieką nad dziećmi lub innymi osobami,
- leczenia lub stanu zdrowia,
- miejsca wykonywania dozoru.
Warto przedstawić także propozycję harmonogramu określającego godziny, w których skazany powinien mieć możliwość opuszczania miejsca wykonywania dozoru.
Uzasadnienie wniosku nie powinno ograniczać się do stwierdzenia, że skazany ma pracę i rodzinę. Istotne jest wykazanie, dlaczego w jego konkretnej sytuacji wykonywanie kary w systemie dozoru elektronicznego będzie wystarczające i pozwoli na osiągnięcie celów kary.
Jak długo trwa rozpoznanie wniosku?
Sąd penitencjarny powinien wydać postanowienie w terminie 30 dni od dnia wpływu wniosku. W przypadku rozpoznawania sprawy przez komisję penitencjarną przewidziany został termin 14 dni.
Rzeczywisty czas postępowania może być jednak dłuższy, m.in. z uwagi na aktualne obciążenie danego sądu, konieczność sprawdzenia warunków technicznych, przeprowadzenia wywiadu środowiskowego lub uzupełnienia dokumentów.
Jak wygląda odbywanie kary w systemie dozoru elektronicznego?
Po udzieleniu zezwolenia skazany musi przestrzegać ustalonego harmonogramu. W określonych godzinach zobowiązany jest przebywać w miejscu wykonywania dozoru, natomiast w pozostałym czasie może je opuszczać w granicach określonych w postanowieniu sądu lub decyzji komisji penitencjarnej.
Skazany może uzyskać możliwość opuszczania miejsca pobytu maksymalnie przez 12 godzin dziennie, m.in. w celu wykonywania pracy, nauki, leczenia, opieki nad osobą bliską, utrzymywania więzi rodzinnych czy dokonywania niezbędnych zakupów.
Dlatego już na etapie składania wniosku warto zaproponować harmonogram odpowiadający rzeczywistemu trybowi życia skazanego.
Jeżeli w późniejszym czasie istotne okoliczności ulegną zmianie, np. zmienią się godziny pracy, harmonogram może zostać odpowiednio zmodyfikowany.
Co zrobić w przypadku odmowy?
Na postanowienie sądu penitencjarnego odmawiające udzielenia zezwolenia na odbywanie kary w systemie dozoru elektronicznego przysługuje zażalenie.
W przypadku spraw rozpoznawanych w pierwszej instancji przez Sąd Okręgowy w Gorzowie Wielkopolskim zażalenie rozpoznaje Sąd Apelacyjny w Szczecinie.
Ponowny wniosek skazanego lub jego obrońcy złożony w tej samej sprawie przed upływem 3 miesięcy od wydania postanowienia o odmowie pozostawia się bez rozpoznania. Oznacza to, że sąd przed upływem tego okresu nie rozpozna ponownie merytorycznie wniosku skazanego lub jego obrońcy o SDE.
W przypadku odmowy wydanej przez komisję penitencjarną przysługuje skarga do sądu penitencjarnego. Ponowny wniosek skazanego lub jego obrońcy złożony przed upływem miesiąca od wydania decyzji odmownej pozostawia się bez rozpoznania.
Jak może pomóc adwokat w sprawie o dozór elektroniczny?
Pomoc adwokata w sprawie o SDE może obejmować ocenę, czy skazany spełnia przesłanki pozwalające na odbywanie kary poza zakładem karnym, przygotowanie i uzasadnienie wniosku, zebranie dokumentów potwierdzających sytuację skazanego oraz opracowanie odpowiedniego harmonogramu.
Adwokat może reprezentować skazanego w postępowaniu przed sądem penitencjarnym oraz przygotować właściwy środek odwoławczy w przypadku odmowy udzielenia zezwolenia.
Jeżeli orzeczona kara pozbawienia wolności mieści się w granicach pozwalających na ubieganie się o SDE, warto rozważyć podjęcie działania już po uprawomocnieniu się wyroku.